Werk Zin Geven in tijden van AI

Als je betekenis haalt uit waarvoor je werkt, is er weinig reden tot zorg. Haal je die uit hoe je werkt, dan kan AI precies dat deel door verlies van inhoud en onderlinge interactie gaan beïnvloeden. Ik neem je in dit artikel graag mee in mijn visie op betekenis en de relatie met AI.

Betekenis aan resultaat en werkwijze
In een podcast zei laatst iemand dat hij jeuk kreeg van woorden als ‘betekenisvol’ en ‘zingeving’. Ik juich het toekennen van betekenis juist sterk toe: niet voor niets wordt een betekenisloos leven in filosofie en psychologie erkend als grote existentiële angst.

Er schuilt alleen wel een addertje onder het groene betekenis-gras: vaak is het niet iets wat je toekomt, maar waar je actief naar op zoek moet. Volwassenwording, opvoeding en meereizende belemmerende overtuigingen kunnen het zicht op wat je daadwerkelijk motiveert ontnemen. En ook als je gevonden hebt wat je zocht, is het werk nog niet af. De manier waarop je je werk doet is een bron van betekenis als zodanig: geleidelijk word je meester in je vakgebied door het opdoen van ervaring, de interactie met collega’s en het tot je nemen van informatie.

The act of creation
Dit laatste resoneert sterk in de boekklassieker ‘Zen en de kunst van het motoronderhoud’. Auteur Robert Pirsig betoogt dat voor hem kwaliteit in het volledig doorgronden van het systeem (de motor) ligt. Zijn hoofpersoon kent zijn motor door en door, kan elk geluid, elke trilling herleiden en zo nodig repareren. Het contrast met zijn reisgenoot is groot: voor hem is zijn motor een gebruiksproduct waarvan hij geen diepere kennis heeft. Bij mankementen brengt hij hem naar de garage. In analogie: de reisgenoot doet denken aan de AI-gebruiker, de hoofdpersoon aan degene die zelf alle informatie wil doorgronden en geen genoegen neemt met alleen het eindresultaat.

Ik kwam een Ted Talk tegen waarin het ‘eindresultaat of de weg daarnaar toe’ dieper wordt behandeld. Debbie Millman sprak voor deze TED Talk met veel kunstenaars over 'accomplishment versus the act of creation'. Wat bleek: de vreugde over het resultaat (de expositie, het applaus na de voorstelling) vervliegt snel. Wat blijft is het maken zelf. Haar vraag is dan ook: gaat het je uiteindelijk om 'to be, or to be seen'? ‘Gezien willen worden’ is voor Millman vergankelijk, de ervaring die snelt vervliegt. Voor haar is het creëren overvloedig en blijvend, als een niet-uitputtelijke bron die voldoening schenkt. In deze zienswijze schuilt een optimistisch taoïsme in: de weg is misschien wel belangrijker dan het doel. 

Betekenisverlies in werkwijze
Precies dát deel verschuift nu. In hun boek ‘Humain’ vertellen auteurs Samhoud en Grootenboer dat een deel van de jongeren in kennisintensieve sectoren zich sterker bezighouden met het voeden van de AI-prompt dan met kennis opdoen. Sommigen ervaren dit als een gebrek, mede door het bijkomende verlies aan interactie met collega’s. Een deel van de ouderen is op hun beurt meer bezig met het controleren en corrigeren van door AI gegenereerde resultaten dan met het creëren van nieuwe inzichten. De klassieke ‘meester-gezel interactie’ verdwijnt zonder dat er voor de zinvolle uitwisseling tussen jong en oud een alternatief is.

Wat betreft het werk zelf is het doel hetzelfde gebleven, maar de uitvoering van het werk dat betekenis gaf is voor een deel overgenomen. En dat merk je pas als de motivatie wegzakt. Wie zijn werk doorgrondt en erin opgaat, ervaart het als betekenisvol. Volledig opgaan in je werk is cruciaal voor je motivatie en werkbeleving. Dat is geen nieuw inzicht. Maar het wordt lastig als een systeem het denkwerk doet en jij het resultaat beoordeelt.

De opgave waar kennisintensieve organisaties (en in zekere zin wij als maatschappij) op langere termijn voor staan, is daarom niet alleen of er met AI genoeg werk overblijft. Het is ook of dat werk de moeite waard blijft voor degene die het doet en hoe we een alternatief vinden voor de sterke afname van menselijke interactie in het werk. Dat raakt aan wat we onder brede welvaart verstaan.

Onze ervaring met cliënten versterkt ons idee dat de kern van het leven wordt gevormd door het beleven en vooral doorleven én doorgeven van onze ervaringen. Daarin zijn en blijven we onderweg en in beweging, en dat vorm ons als mens. Onze betekenis, en de betekenis die we toekennen, ontlenen we hieraan.

Onze drieledige taak
Bij Van Ede reageren we op de opkomst van technologie vanuit een krachtig, tijdloos mensbeeld. In ons gedachtegoed scheiden we de weg naar binnen (wie je bent, wat je werkelijk drijft) nooit van de weg naar buiten (de plek die je in de wereld inneemt). De komst van AI vraagt om een bewuste verdieping van die weg naar binnen: als de machine het denkwerk versnelt en overneemt, is het hervinden van je authentieke kompas essentieel om de regie te behouden. De ontmoeting tussen mens tot mens, de intergenerationele dialoog en de overdracht van echt vakmanschap zijn daarbij leidend.

Onze taak met betrekking tot AI is drieledig. We begeleiden mensen die op zoek moeten naar nieuw werk. We begeleiden mensen die opnieuw moeten bepalen hoe hun werk voor hen van betekenis kan zijn. En er komt een derde bij: we helpen ontdekken welk deel van je werk jou energie geeft, en hoe je dat deel behoudt of mogelijk vergroot als AI meer overneemt. Met individuen, maar ook met organisaties die bepalen hoe zij AI inzetten. Zoals altijd is het vinden van het antwoord op bovenstaande een kwestie van dialoog in een ontmoeting van mens tot mens. Daarin ontstaat de echte beweging en het inzicht.

Misschien voel je dat er iets wringt na het lezen van dit stuk, of merk je dat er iets ontwaakt. Je wilt in beweging komen. Laten we beginnen met een eerste vraag die je meer inzicht geeft.

Welk deel van jouw werk zou je het meest missen als AI het overnam?