De zin en onzin van zelf-creatie

  • Van de Ierse toneelschrijver en Nobelprijswinnaar George Bernard Shaw komt de uitspraak ‘het leven is niet bedoeld om jezelf te vinden, maar om jezelf te creëren’. Ik vind het een prachtige gedachte en heb er al jaren geleden mijn levensmotto van gemaakt.

    Cees Harmsen       3 July 2015

Maar het voor het zover was, waren er wel een paar vragen te beantwoorden. Om te beginnen: over welk ‘zelf’ praten we precies? Is er wel sprake van een zelf dat we kunnen modelleren naar onze en wensen en behoeften? En stel dat dit kan, hoe kunnen we dan voorkomen dat zelfcreatie ontaardt in zelfzuchtig gedrag?

In deze column wil ik een paar van deze vragen beantwoorden. Ik begin met een korte schets van twee denkwijzen over het Zelf, die uitmondt in een korte beschouwing over het meerstemmige zelf. Daarna bespreek ik de gevaren van zelf-creatie, om te eindigen met een hartstochtelijk pleidooi om serieus werk te maken van onze authentieke zelf-creatie, omdat dit de enige manier is om zinvol werk blijven doen in onze snelle, complexe samenleving.

Historische opvattingen over het Zelf

Zelfontplooiing, zelfcreatie, werken aan jezelf...het klinkt heel mooi allemaal, maar over welk ‘zelf’ praten we dan eigenlijk? Een ‘ware zelf’, dat ergens diep in ons ligt verborgen en waar we pas na veel moeite bij kunnen komen? Of is het ‘zelf’ eerder iets dat zich gaandeweg het leven ontwikkelt, gevoed door alle belevingen en ervaringen die ons ten deel vallen?

Volgens de eerste opvatting, die afstamt van de klassieke Griekse filosofen, bestaat er een soort van goddelijke menselijke blauwdruk en is het de taak van de mens om tot zelfkennis te komen door die essentiële waarheid te ontdekken. Deze opvatting vind je ook nu nog terug in spirituele stromingen en godsdiensten die verkondigen dat de mens door zelfreflectie, contemplatie en meditatie de kern van zijn ziel en goddelijke herkomst kan ontdekken.

Met de opkomst van de wetenschap en de Verlichting in de zeventiende eeuw veranderde dit beeld en werd het ‘zelf’ steeds meer autonomie toegedicht. Zelfkennis was niet langer het resultaat van contemplatie, maar werd gezien als een proces van zelfcreatie dat vorm krijgt door het gebruik van symbolen en taal. Door de dagelijkse taal te verrijken met nieuwe woorden en metaforen, is het mogelijk voor de mens om tot complexere zelfbeschrijvingen te komen en verfijndere vormen van zelfcreatie te bereiken. Deze gedachte vind je bijvoorbeeld terug in het sociaal constructivisme, waarbij het uitgangspunt is dat   ieder mens, op basis van zijn kennis en ervaring,  zijn eigen werkelijkheid construeert en daarbij wordt beïnvloed door zijn sociale omgeving.


"Het leven is niet bedoeld om je 'zelf' te vinden, maar om jezelf te creëren"


Het meerstemmige zelf

Een concept dat mij zeer aanspreekt, en dat voortbouwt op het sociaal constructivisme is het dialogische, meerstemmige zelfconcept van de Nijmeegse psycholoog Hubert Hermans.[1] Hierin is sprake van verschillende ik-posities die voortdurend zijn verwikkeld in een interne dialoog, vandaar dat Hermans ook wel spreekt over de meerstemmige persoonlijkheid.

Vanuit het meerstemmige zelfconcept is de notie van een ‘ware zelf’ moeilijk houdbaar. Je kunt beter spreken van een verzameling zelven, of ik-posities, waarvan sommigen je meer dierbaar zijn of dichterbij je staan. Deze dierbare zelven zul je waarschijnlijk als meer essentieel en authentiek ervaren, maar daarmee zijn ze nog niet je ’ware’ zelf. Het is dus ook een tamelijk zinloze exercitie om op zoek te gaan naar je ‘ware zelf’. Het is veel vruchtbaarder om de zoektocht naar je ware zelf te beschouwen als een leerproces om specifieke aspecten van je zelf te creëren.

Deze gedachte, we zijn wat we van onszelf maken tijdens de zoektocht naar onze essentie, brengt me terug bij de eerder geciteerde woorden van George Bernard Shaw: ‘het leven is niet bedoeld om je ‘zelf’ te vinden, maar om jezelf te creëren’. En zo is het.

Gevaren van zelfcreatie

Het onderzoeken van je ‘zelf’ en gaandeweg dit proces meerdere aspecten van je ‘zelf’ creëren, sluit aan bij het vurige pleidooi van de Franse filosoof Michel Foucault voor het ontwikkelen van levenskunst. Daarbij gaat het pertinent niet om het vinden van je ware zelf op grond van zelfinkeer en innerlijke waarheid, maar is het streven juist om in alle vrijheid van je leven een kunstwerk te maken, zolang dit plaatsvindt binnen de regels, codes en wetten die onze maatschappij reguleren. [2]

Deze ‘vrijheid in gebondenheid’ is een belangrijk aspect van zelfcreatie waar helaas lang niet iedereen van is doordrongen. Sterker nog: er lopen teveel mensen rond die zichzelf creëren op een manier die ronduit schadelijk is voor anderen. Dan hebben we het over een menstype dat recent door Mark Rutte en in een eerder stadium door Harry Kunneman heel treffend het ‘dikke ik’ wordt genoemd. [3] Vervelende, asociale lieden die met lomp, onverschillig en soms ook gewelddadig gedrag, de publieke ruimte naar hun hand zetten en zo mensen en bedrijven manipuleren. Je komt ze overal tegen, dwars door alle rangen en standen heen. Het varieert van zelfverrijkend gedrag in de bestuurskamer tot bruut geweld in het openbaarvervoer. Het dikke ik claimt graag zijn recht op complete handelingsvrijheid en trekt zich niets aan van de plichten die inherent zijn aan het samenleven met anderen.

Een minder ernstige uitvoering van het ‘dikke ik’ is het ‘platte ik’. Deze categorie mensen verwart oprechte zelfcreatie met inhoudsloze zelfimportantie. Ook daar zijn helaas talloze voorbeelden van, variërend van jurerende leeghoofden in volstrekt overbodige tv-programma’s, tot aan adviseurs, trainers en coaches, die met het nodige aplomb luidruchtig uiting geven aan het feit dat ze totaal niet worden gehinderd door enige inhoudelijke kennis van zaken. Wanneer het fenomeen zelfcreatie met dit soort gedrag wordt geassocieerd, is het niet verwonderlijk dat de wat meer serieuze mensen onder ons er bar weinig van moeten hebben.

De roep tot zelfcreatie

Maar ondanks de negatieve randverschijnselen, ben ik nog steeds een fervent pleitbezorger van zelfcreatie en personal branding, omdat ik keer op keer zie dat dit de beste garantie biedt op een ‘career that matters’. Ik ga zelfs een stap verder en stel dat het vergaren van zelfkennis en het voeren van een innerlijke conversatie over de eigen rol, bijdrage en betekenis in het leven, noodzakelijk zijn om succesvol te zijn op het speelveld van de nieuwe economie.

In de klassieke stukwerkeconomie, waarin de werkzaamheden helder waren gestructureerd en de werknemers makkelijk uitwisselbaar en vervangbaar, was het in strikte zin niet noodzakelijk om te reflecteren op het eigen functioneren en de betekenis van je werk voor anderen. Maar in onze maatwerkeconomie, waarin het gaat om het leveren van producten en diensten die volledig aansluiten bij de wensen en behoeften van een specifieke doelgroep, is dit een totaal ander verhaal. Het gaat hier niet om uitwisselbare handen en hersenen, maar om mensen die met hun optreden een groot verschil maken in het succes van hun organisatie of bedrijf. Dit lukt alleen wanneer mensen bereid zijn om een innerlijke conversatie te voeren over de betekenis van hun werk en wat ze via hun werk voor anderen willen betekenen. Wanneer deze conversatie ontbreekt wordt het lastig om als professional of bedrijf een richtinggevende visie te ontwikkelen en als een sterk merk op de markt te opereren. Voeg daarbij het gegeven dat we in een wereld leven waarin het bestaansrecht van organisaties geenszins is gegarandeerd, waarin vaste banen plaatsmaken voor projecten en tijdelijke rollen en waarin stimulerende loopbanen tot stand komen door zelfsturing, netwerken en eigen initiatief, en de noodzaak tot het voeren van een innerlijke conversatie over de eigen rol, bijdrage en betekenis is volstrekt evident.

Conclusie

Zelfcreatie is wat we van onszelf maken tijdens de zoektocht naar wie we zijn. Het een besluit om de volle verantwoordelijkheid te nemen voor het welslagen van ons leven, door richtinggevende waarden te formuleren, onze talenten te ontwikkelen en onze bijdrage aan de wereld vorm te geven op basis van dromen en doelstellingen. Mijn stelling is dat zelfcreatie en authentieke personal branding in de komende decennia steeds meer aan belang gaan winnen, omdat de noodzaak van onderscheid, uniciteit, flexibiliteit en moed op alle fronten toeneemt.

Zelfcreatie roept echter nog vaak verkeerde associaties op. Het neigt voor velen naar misplaatste egotripperij of wordt gezien als een concept uit de psychologische zweefhoek. Dat is jammer en onnodig. Laat het voor ons een aansporing zijn om daar verandering in aan te brengen. Wij kunnen als Van Ede en Partners een voortrekkersrol vervullen op het vlak van zelf-creatie door een heldere visie op een gezonde samenleving te formuleren en deze consequent uit te dragen naar onze omgeving, onze opdrachtgevers en onze cliënten. We kunnen zelfs nog een stap verder gaan en op gezette tijden lessen in levenskunde verzorgen op de middelbare scholen en universiteiten. Daarmee doen we een waardevolle investering in het bouwen van een samenleving waarin we graag willen wonen, werken en liefhebben.

 

[1]Hermans, H.J.M., J.G. Kempen, J.P. van Loon, “The dialogical self: Beyond individualism and rationalism, American Psychologist, january 1992

[2] Dohmen, J. Over Levenskunst. Ambo, Amsterdam. 2002

[3] Kunneman, H. Voorbij het dikke-ik. Bouwstenen voor een kritisch humanisme. Humanistics University Press 2005.

Goed artikel?

Share on

Careers that matter

© Van Ede & Partners. All rights reserved.